عنوان مقاله: بررسی توجه به نیازهای پیروان به عنوان عامل افزایش‌دهندة قدرت مدیریت و رهبری حضرت امام خمینی(ره) در جریان هدایت بسیج مستضعفین

مولف/مترجم: دکتر مجتبی اسکندری

موضوع: مدیریت اسلامی

سال انتشار(میلادی): 2007

وضعیت: تمام متن

منبع: مجله دانشکده علوم انسانی- سال چهاردهم- شماره60

تهیه و تنظیم: پایگاه مقالات مدیریتwww.system.parsiblog.com

چکیده:

قدرت، کانال نفوذ بر دیگران است. مدیر برای انجام موفقیت‌آمیز وظایف خود، خصوصاً وظیفه هدایت و رهبری نیازمند قبول مسئولیت است. و برای تحقق مسئولیتهای خود لازم است توانایی کسب فرمانبرداری دیگران را دارا باشد. بنابراین رهبرانی که قدرت را می‌شناسند و می‌دانند چگونه آن را به کار ببرند از کسانی که ابعاد قدرت رهبری را نمی‌شناسند و یا اینکه آن را به کار نمی‌برند اثربخش‌تر هستند. منشأ قدرت در اندیشه اسلامی در عبودیت پروردگار و محبت نسبت به خلق خداست و در نتیجه پست و مقام و یا ویژگیهای فردی در طول این رابطه قرار دارند و تقویت‌کننده قدرت فرد می‌باشند. ولی در اندیشه کلاسیک مدیریت قدرت می‌تواند ناشی از مقام باشد و یا اینکه از خود فرد نشأت بگیرد. پایگاههای قدرت مقام عبارتند از: قدرت اجبار، قدرت رابطه، قدرت پاداش، قدرت قانونی، و پایگاههای قدرت شخصی عبارتند از: قدرت صلاحیت، قدرت اطلاعات و قدرت تخصص.

در اندیشه اسلامی اساس اثرگذاری مدیر و رهبر بر پیروان بر اصل محبت و رحمت استوار است. قرار گرفتن بر این مبنا نوعی احساس جاذبه در فرد ایجاد می‌کند و می‌تواند بر قلبهای افراد مدیریت کند. در اندیشه مدیریتی نیز یکی از قدرتهای مهم شخصی، قدرت صلاحیت است که تحت تأثیر اعتماد، اطمینان و همدلی در نفوذ بر دیگران است. توجه به نیازهای پیروان یکی از عوامل افزایش‌دهندة قدرت صلاحیت است. این نیازها را می‌توان در تقسیم‌بندی کلی به نیازهای اولیه و ثانویه تقسیم کرد. درطی تحقیق بر عوامل افزایش‌دهندة قدرت صلاحیت مدیریت و رهبری امام خمینی(ره) در هدایت بسیجیان که توسط تکنیک تحلیل محتوی متن بیانات ایشان صورت گرفته است مشخص شد که توجه و تأکید ایشان بر تأمین نیازهای ثانویه بسیجیان بیش از نیازهای اولیه می‌باشد ولی از نیازهای اولیه نیز غفلت نشده است.

کلید واژه‌ها: رهبری، نفوذ، قدرت، منشأ قدرت، پایگاه قدرت، نیازهای اولیه، نیازهای ثانویه، بسیج، امام خمینی(ره)

مقدمه

تربیت یافتگان سیرة پیامبر، امانتداران والاترین امانتها یعنی آدمیان هستند تا آنان را به مقصدی که برای آن آفریده شده‌اند رهنمون گردند. از این رو هنر مدیریت در تربیت اسلامی اداره قلبها است. حضرت امام خمینی (ره) می فرماید:

«راه به دست آوردن قلوب ملت این است که دل مردم مسلم با اسلام به دست می‌آید. مقلب القلوب خداست به خدا متوجه شو تا دل‌های مردم به تو متوجه شود». (جوادزاده، 1378 : 263)

اساس مدیریت بر قلب، بر اصلاح رابطه انسان با خدا استوار است. رابطه‌ای از حق به سوی خلق. میان عبودیت و ربوبیت نسبتی مستقیم برقرار است. انسان به میزانی که در مسیر عبودیت گام برمی‌دارد در ساحت ربوبیت بالا می‌رود و هر چه از خود می‌گذرد به توانائیها می‌رسد و مالک امور می‌شود. حضرت امام خمینی(ره) در این باره می‌فرماید:

«کسی که با قدم عبودیت سیر کند و داغ ذلت بندگی را در ناحیه خود گذارد، وصول به عز ربوبیت پیدا می‌کند. طریق وصول به حقایق ربوبیت سیر در مدارج عبودیت است.» (امام خمینی(ره)، 1370 ، ج 1 : 274)

رسول اکرم(ص) و تربیت شدگان سیره وی در مدیریت خود رفتاری از سر بندگی حق و تواضع نسبت به خلق داشتند و همین سبب آن همه عزت و سیادت بود. خداوند راز موفقیت پیامبر را در تألیف قلبها، محبت و ملایمت او به توفیق الهی معرفی می‌کند.

حضرت امام خمینی(ره) که دست پروردة این مکتب است معتقد است همه موجودات به رحمت وجود یافته‌اند و به رحمت کمال می‌یابند و نظام عالم به رحمت برقرار است. و می‌فرمایند:

«رحمت رحمانیه مقام بسط وجود است و رحمت رحیمیه مقام بسط کمال وجود؛ پس با رحمت رحمانیه اصل وجود ظهور یافته، با رحمت رحیمیه هر چیزی به کمال معنوی و هدایت باطنی خود می‌رسد و خداوند رحمان است نسبت به همه خلق خود و رحیم است بر مؤمنان به طور خاص.» (امام خمینی(ره)، (شرح فصوص الحکم:401 ، در جوادزاده ، 1378 : 266)

بنابراین مدیران الهی براساس رحمت و مودت و محبت امور را اداره می‌کنند. با این تعبیر در اندیشه اسلامی الهی، ریشه قدرت در عبودیت پروردگار و محبت نسبت به خلق خداست.

تعریف قدرت

شهید مطهری بین نیرو و قدرت تفاوت قائل شده است. وی می‌گوید: عاملی که اثری از او ناشی می‌شود به نام قوه یا نیرو نامیده می‌شود و هر موجودی از موجودات جهان منشأ یک یا چند خاصیت و اثر هست. بنابراین در هر موجودی اعم از جماد و نبات و حیوان و انسان نیرو وجود دارد.

نیرو اگر با شعور و ادراک و خواست توأم باشد به نام «قدرت» و یا «توانایی» نامیده می‌شود. (مطهری، 1369 : 280)

تعاریف متعددی در علم مدیریت از قدرت ارائه شده است که تعدادی از آنها برای نمونه ذکر می‏گردد.

قدرت[1] که مفهوم بسیار گسترده‌‏‏تری از اختیار² است عبارتست از توانایی³ افراد یا گروه‌ها در برانگیختن یا نفوذ کردن⁴ در باورها⁵ یا کنش‌های⁶ اشخاص یا گروه‌های دیگر (کنتز و وهریخ⁷، 1990 : 177).

قدرت توان نفوذ در دیگران است (سرتو⁸، 1986 : 454).

قدرت توانایی اعمال نفوذ است، توان تغییر نگرش‌ها⁹ یا رفتار افراد و گروه‌ها می‏باشد (استونر و فری من¹⁰، 1992 : 344).

قدرت یک رابطه اجتماعی است که فرد بتواند اراده و نظر خود را به دیگران بقبولاند حتی اگر آن نظر مخالف نظر سایرین باشد (وبر¹¹، 1921 در لوکس، 1370 : 61ـ60).

قدرت به توانایی اطلاق گردیده که فرد «الف» را قادر می‏سازد تا بر فرد «ب» تأثیر و نفوذ کند به طوری که فرد به رفتار خاصی دست یازد که در غیاب عامل قدرت به آن دست نمی‏زد، قدرت توانایی تغییر در دیگران و نفوذ در آنان است. (لوتانز[2]، 1985 : 447).

قدرت توانایی فرد در تأثیرگذاری بر دیگران (غالباً در محدوده‏ای معین) و واداشتن آنان به عملی مطابق میل و نظر خود است (فرنچ و ورد، صائبی، 1371).

رهبری² روندی است برای نفوذ، اما چگونه می‏توان نفوذ کرد؟ به وسیله قدرت، قدرت توان نفوذ است. منبعی است که رهبر را توانا می‏کند تا دیگران را به فرمانبرداری³ یا قبول مسئولیت⁴ وادارد (هرسی و بلانچارد، 1988).

با توجه به تعاریف مذکور می‏توان قدرت را به عنوان کانال نفوذ رهبر بیان نمود.

تفاوت قدرت و رهبری

قدرت با رهبری یکسان نیست، و اغلب قدرت به عنوان یک ویژگی از رهبری تلقی می‏گردد (هالندر و آفرمن⁵، 1990).

«راجرز» در بیان تفاوت قدرت و رهبری چنین بیان می‏دارد که قدرت عبارتست از: «توانایی نفوذ». بدین ترتیب قدرت عبارتست از منبعی که هم می‏تواند مورد استفاده قرار گیرد و هم خیر. ولی رهبری فرآیند نفوذ است.

در تعریف نفوذ هم باید گفت استفاده از قدرتی که موجب تغییر می‌شود، با این احتمال که شخص یا گروه تغییر رفتار دلخواه را قبول کند. (راجرز، 1973 : 1418).

از این رو رهبری به بیان ساده کوششی است برای نفوذ و قدرت توانایی نفوذ است.

مهم‌ترین جنبه قدرت (وابستگی)

قدرت عبارت از شایستگی فرد «الف» برای نفوذ در رفتار فرد «ب» است، تا اینکه «ب» به گونه‏ای عمل کند که در غیر آن صورت عمل نمی‏کرد این تعریف به طور ضمنی اشاره می‏کند که: (1) قدرت نیرویی است بالقوه که برای اثر بخش بودن نیازی به فعلیت ندارد (2) رابطه‏ای است وابسته و (3) فرد «ب» تا حدودی اختیار رفتار خویش را دارد. شاید مهم‏ترین جنبه قدرت، کنش وابستگی آن باشد. هر قدر وابستگی فرد «ب» به فرد «الف» بیشتر باشد، قدرت فرد «الف» در این ارتباط بیشتر است. وابستگی به نوبه خود متکی به تصوری است که فرد «ب» از راه‌حل‏های ممکن دارد و اهمیتی که فرد «ب» برای مهار کردن فرد «الف» قائل است. زمانی شخص می‏تواند بر شما قدرت داشته باشد که بتواند آنچه را که آرزوی شماست در اختیار بگیرد (رابینز، 1371).

ضرورت قدرت

رهبرانی که قدرت را می‏شناسند و می‏دانند چگونه آن را به کار برند از کسانی که نمی‏دانند یا آن را به کار نمی‏برند اثر بخش‏تر هستند.

در دیدگاه اسلامی کاری مورد وظیفه و تکلیف انسان قرار می‌گیرد که انسان توانایی انجام آن را داشته باشد اما کاری که انسان قادر به انجام آن نیست هرگز مورد تعلق تکلیف واقع نمی‌شود. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «لا یکلف الله نفساً الا وسعها» ( بقره / 286).

اما مشروط بودن تکلیف به قدرت و توانایی مستلزم این نیست که ما مکلف به کسب قدرت نباشیم. قرآن کریم می‌فرماید: «و اعدوا لهم مااستطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدوا الله و عدوکم» (انفال / 60) یعنی آنچه از توان رزمی می‌توانید برای ایجاد رعب و تصور قدرت در ذهن دشمنانتان فراهم سازید.(مطهری، 1369 : 295).

دانشمندان علوم رفتاری اذعان دارند که یکی از نیازهای اساسی انسان نیاز به قدرت است و از آنجا که این قدرت اکتسابی است نه ذاتی، مطالعات زیادی بر روی آن انجام شده است و به تازگی پژوهشگران میان قدرت اجتماعی و قدرت شخصی تمایز قائل شده‏اند (رضائیان الف، 1372 : 40ـ36).

انواع قدرت

صاحب‌نظران قدرت را به دو نوع کلی قدرت مقام و قدرت شخصی تقسیم می‏نمایند.

قدرت کلی مدیر از دو نوع متفاوت قدرت تشکیل می‏گردد. قدرت مقام[3] و قدرت شخصی² (سرتو، 1986).

اختلاف قدرت مقام و قدرت شخصی

یکی از وجوه مشخصه رهبر آن است که اعمال‌کننده قدرت می‏باشد. «امیتای اتزیونی»[4] اختلاف میان قدرت مقام و قدرت شخصی را بررسی کرده است. او معتقد است که سرچشمه قدرت، تشکیلات اداری، نفوذ شخصی یا هر دوی اینهاست. گفته می‏شود افرادی که می‏توانند در دیگران تأثیرگذارند و سبب شوند که آنها به خاطر مقام اداری اینان کار بخصوصی انجام دهند، دارای قدرت مقام‏اند. و آنها که قدرتشان را از پیروان خود کسب می‏کنند دارای قدرت شخصی می‏باشند. برخی از مردم می‏توانند در عین حال هر دو را داشته باشند (اتزیونی، 1969 : 59).

قدرت مقام

مدیران از کجا قدرت مقامی را که اکنون دارند به دست آورده‏اند؟ اگر چه «اتزیونی» دلایلی قابل قبول در این باره می‏آورد که این قدرت از تشکیلات سازمانی مدیر سرچشمه می‏گیرد اما عقیده بر این است که قدرت مقام از بالا می‏آید بنابراین بخش جدانشدنی تشکیلات نیست. صحبت بر سر قدرت تشکیلات نیست بلکه حرف بر سر آن است که افرادی که مدیر در قبالشان مسئولیت دارد تا چه حد به واگذاری اختیار یا مسئولیت به مدیر تمایل داشته باشند (هرسی و بلانچارد،1988).

نقش مدیران در کسب قدرت مقام

جهت جریان قدرت مقام از بالا به پایین است ولی معنای آن این نیست که گفته شود مدیران هیچ تأثیری در مقدار قدرت مقامی که به آنها تعلق می‏گیرد ندارند به طور حتم چنین نیست. اعتماد و اطمینانی که آنها در افراد بالاتر از خود ایجاد می‏کنند تعیین‌کننده حدود علاقه رؤسای آنها در واگذاری اختیار به آنان است (هرسی و بلانچارد، 1988).

قدرت شخصی

قدرت شخصی قدرتی است که از روابط انسانی مدیر با سایرین ناشی می‏شود (سرتو، 1986 : 456).

مردان قدرت، یعنی کسانی که فرماندهی آنان استوار، نهادی و مشروع است، گاه هیچ آمریتی ندارند. جز اجرای کار ویژه‏ای که برای انجام آن در نظر گرفته‏ شده‏اند. اما آمریت همچنین حاکی از آن کیفیتی است که از طریق آن یک شخصیت خود را بر دیگران تحمیل می‏نماید، و رضایت و وفاداری و اطاعت آنان را نه با تهدید به تنبیه بلکه تنها از طریق برتری اراده کسب می‏کند. پیوند آمریت مشروع و آمریت شخصی منشأ سرنوشتهای عظیم برای کسانی است که رؤیاهای افتخار و خاطره‏های ترس را در ذهن می‏پرورانند (لوکس، 1370).

قدرت شخصی در حدی است که اعضای گروه به رهبر خود احترام می‏گذارند، از او رضایت دارند، نسبت به او خود را متعهد می‏دانند و ارضای هدف‌های خود را در هدفهای رهبری می‏بینند. به عبارت دیگر قدرت شخصی تا آنجاست که مردم مایل باشند از رهبری خود پیروی کنند در نتیجه در محیط سازمانی قدرت شخصی از پایین به بالاست (هرسی و بلانچارد، 1988).

نقش مدیران در کسب قدرت شخصی

مدیران به طور یقین می‏توانند با رفتار خود در مقدار قدرت شخصی موجود خود تأثیر بگذارند. اما چنین قدرتی فرار است و خیلی سریع می‏تواند از دست برود. چند اشتباه جدی مرتکب شوید و بعد ببینید چند نفر مایل به پیروی از شما هستند (هرسی و بلانچارد، 1988).

تقسیم‌بندی پایگاه‏های قدرت

معروف‌ترین تقسیم‏بندی از پایگاههای قدرت توسط فرنچ و ریون[5] در سال 1959 ارائه گردیده است و بعداً توسط ریون وکروگلانسکی² تکمیل شده است.

چارچوبی که توسط «فرنچ» و «ریون» مطرح شده است به نظر می‏رسد که از سایر تقسیم‏بندیها بیشتر مورد قبول قرار گرفته باشد. «فرنچ» و «ریون» معتقدند که پنج پایگاه³ مختلف قدرت وجود دارد قدرت قهریه⁴، قدرت پاداش⁵، قدرت عرفی⁶، قدرت صلاحیت⁽¹⁾، قدرت تخصص⁷ (هرسی و بلانچارد، 1988).

بعداً «ریون» با همکاری «کروگلانسکی» (1975)⁸ پایگاه قدرت دیگری را «قدرت اطلاعات»⁹ را شناسایی کرد.

سپس در سال 1979 هرسی و گلد اسمیت¹⁰ پایگاه دیگری ـ قدرت رابطه¹¹ را پیشنهاد کردند.

صاحب‌نظران دیگر نیز انواع دیگری به آن افزوده‏اند که در این قسمت به توضیح این موارد پرداخته می‏شود.

انواع قدرت مقام

قدرت اجبار و تنبیه

قدرت اجبار و تنبیه از اعمال تنبیه و اجبار حاصل می‌شود. فرنچ و ریون نیز همین امر را تصریح نموده‏اند: آدمی[6] به منظور اجتناب از تنبیهی که اعتقاد دارد در کنترل شخص با نفوذ است از دستور اطاعت می‏کند. (فرنچ و ریون، 1959).

قدرت رابطه

تصور حاصل از معاشرت با افراد یا سازمان‌های با نفوذ است (هرسی و بلانچارد، 1988).

قدرت پاداش

قدرت می‏تواند از توانایی کسانی که پاداش‌ها را ارزانی می‏دارند سرچشمه بگیرد (کنتز و هریخ، 1990 : 177).

قدرت پاداش عبارتست از تصور حاصل از توانایی لازم برای تأمین آنچه که مورد علاقه مردم است (هرسی و بلانچارد، 1988).

پاداش‌هایی که در اختیار فرد است عامل ایجاد قدرت پاداش است. قدرت پاداش و تنبیه که از تصویر توان پاداش دادن یا مجازات کردن ناشی می‏شود در اشکال متنوعی بروز می‏کند. برای مثال قدرت پاداش به صورت‌های اضافه حقوق، مزایا، ارتقاء و یا به صورت پاداش‌های غیر ملموس مانند دادن بازخورد توفیق و یا سمبل‌های وجهه‏ای² مانند دفتر بزرگ کار و یا پارکینگ اختصاصی است (یوکل، 1994).

قدرت قانونی

قدرت قانونی از اعتقاد آدمی بر این امر که فرد با نفوذ به طور قانونی در این مقام است که در محدوده‏ای مشخص اعمال نفوذ کند، نشأت می‏گیرد. این قدرت بخشی از اختیار، رسمی نیز نامیده می‏شود (استونر و فری من، 1992).

انواع قدرت شخصی

قدرت شخصی شامل قدرت صلاحیت، قدرت اطلاعات و قدرت تخصص می‌شود.

قدرت تخصص

قدرت می‏تواند از کاردانی[7] یک شخصیت یا یک گروه نشأت بگیرد. این همان قدرت دانش و آگاهی است (کنتزو و هریخ، 1990 : 177).

قدرت تخصص مبتنی بر این باور و اعتقاد است که فرد با نفوذ، دانش خاص یا مهارت مرتبطی دارد که وی فاقد آنست (استونر و فری‏من، 1992).

شخص هدف به علت اینکه معتقد است شخص عامل نفوذ دانش خاصی را درباره بهترین طریق انجام کارها در اختیار دارد اطاعت می‏کند (فرنچ وریون، 1959).

در قدرت تخصص دانش و مهارت فرد است که پیرو را به اطاعت وا می‏دارد.

قدرت تخصص تصور حاصل از دارا بودن دانش مناسب، تجربه و تخصص رهبر است (هرسی و بلانچارد، 1988).

قدرت اطلاعات

تصور حاصل از دسترسی به اطلاعات و یا مالکیت آنها است (هرسی و بلانچارد، 1988).

تفاوت قدرت اطلاعات و تخصص

قدرت اطلاعات به تصور حاصل از دسترسی به داده‏ها بستگی دارد. چنین قدرتی با قدرت تخصص، که عبارت است از ادراک توانایی استفاده از داده‏ها، فرق دارد. برای مثال در یک تحقیق تازه معلوم شد که منشی‏ها در یک شرکت سهامی دارای قدرت اطلاعاتی قابل توجهی بودند اما قدرت تخصصی آنها در برخی از مقوله‏های فنی اندک بود (هرسی و بلانچارد 1988).

قدرت صلاحیت[8]

اعتماد حاصل از کنش متقابل با فرد دیگر (هرسی و بلانچارد، 1988).

شخص هدف به علت اینکه توسط همراهی با شخص عامل نفوذ کسب هویت می‌کند و مورد احترام قرار می‏گیرد، مایل است که موافقت شخص عامل نفوذ را به دست آورد. بنابراین اطاعت می‏کند (فرنچ و ریون، 1959).

قدرت صلاحیت به صفات ممیزه شخصی مدیر بستگی دارد. مدیری که دارای قدرت اجرایی است به خاطر شخصیتش مورد علاقه دیگران است همین مسئله علاقمندی به او، تحسین از او و شناسایی او است که در دیگران تأثیر می‏گذارد (هرسی و بلانچارد، 1988). یکی دیگر از منابع مهم قدرت شخصی تمایل دیگران به خشنودسازی فردی است که احساس می‏کنند تأثیری قوی دارد «فرنچ» و «ریون» (1959) این شکل از قدرت را قدرت صلاحیت می‏نامند.

اگر کسی بتواند اعتماد دیگران را جلب کند گفته می‏شود دارای قدرت صلاحیت است. قدرت صلاحیت به صفات مشخصه مدیر مانند امانت‏داری، رازداری و صداقت بستگی دارد.

هنگامی که شخصیت فرد دلیل همکاری دیگران به شمار آید، گفته می‏شود که فرد قدرت صلاحیت دارد، یا به عبارت دیگر هنگامی که کارکنان ویژگی‌های خوب اخلاقی را به مدیر نسبت دهند، مدیر از صلاحیت فردی برخوردار است. کسانی که اسوه و الگو قرار می‏گیرند، دارای قدرت صلاحیت هستند. (رضائیان، 1372 الف: 38).

قدرت صلاحیت مبتنی بر دوستی وفاداری[9] است که در یک دوره زمان طولانی به آهستگی گسترش می‏یابد.

قوی‏ترین شکل قدرت صلاحیت شامل فرآیند نفوذی است که منجر به تعیین هویت شخصی² می‏گردد. در این فرآیند افراد مایلند رفتار رهبر را تقلید کنند و با او شناسایی و تعیین هویت شوند. بنابراین مدیری که محبوب و مورد احترام است می‏تواند نفوذ قابل ملاحظه‏ای بر زیردستان و همکاران داشته باشد (یوکل، 1994).

عوامل مؤثر در کاهش قدرت صلاحیت

لازم است این نکته دقیق را همیشه در نظر داشت که در طی زمان، رفتارها بلندتر از گفتارها سخن می‏گویند.

لذا رهبری که تلاش می‏کند تا ظاهری دوستانه داشته باشد ولی افراد را برای اهداف خود به کار می‏گیرد و از آنها بهره ‏برداری فردی می‏کند قدرت صلاحیت خود را از دست خواهد داد. رفتار خصمانه³ نفی و رد دیگران⁴ و رفتار بی‏ادبانه⁵ دیگر عوامل مؤثر در کاهش قدرت مرجعیت است (یوکل، 1994).

همچنین «هرسی و بلانچارد» عدم به کارگیری مناسب قدرت صلاحیت را عامل از دست‏دادن قدرت صلاحیت دانسته‏اند: وقتی کسانی را که عملکرد خوب دارند را مورد تفقد قرار می‏دهید[10] و همین کار را در مورد کسی که کار چندانی انجام نداده است، به کار می‏برید قدرت صلاحیت خود را از دست می‏دهید (هرسی و بلانچارد، 1988).

عوامل مؤثر بر افزایش قدرت صلاحیت

اعتماد، اطمینان و همدلی در نفوذ بر مردم اهمیت دارد. اگر پیروی احساس کند که مدیر،‌ هنگام نیاز، از تشویق و کمک فروگذاری نمی‏کند، در مسئله نفوذ و توفیق آن تأثیری به سزا خواهد داشت (هرسی و بلانچارد، 1988).

مهارتهای ارتباطی بین افراد از قبیل: جذب قلوب درک کردن دیگران (اداراک)، رفع مشکلات دیگران (کارپردازی) و بذله‏گویی نیز در حفظ و توسعه صلاحیت تأثیری به سزا دارد (یوکل، 1994).

رهبری کوششی است برای نفوذ، و رهبر برای نفوذ، به سه شایستگی نیازمند است.

1ـ تشخیص: یعنی توانایی درک موقعیتی که قصد نفوذ در آن را دارد.

2ـ تطابق: توانایی تطابق رفتار خود و دیگر عواملی که بر آنها کنترل دارد، با احتمالات اتفاقی مربوط به اوضاع.

3ـ برقراری ارتباط: توانایی فرستادن پیام به گونه‏ای که مردم بتوانند به آسانی آن را بفهمند و بپذیرند (هرسی و بلانچارد، 1988).

در برقراری ارتباط، ارتباطات زبانی عام‏ترین و معمولی‏ترین نوع ارتباطات انسانی است و یک نوع رفتار به حساب می‏آید که از فعالیت‏هایی نظیر صحبت‏کردن و واکنش‏هایی نظیر درک آنچه گفته می‏شود، ‌تشکیل می‏گردد. البته مجموعه ارتباطات بشری به مراتب از زبان فراگیرتر است.

چگونگی و نوع در ارتباط قرار گرفتن انسانها، همان شیوه زندگی و فرهنگ آنان است. به تبع تغییر یا تحول در عناصر فرهنگی یک جامعه، شبکه آن جامعه نیز متحول می‏شود. بدین جهت صاحب‌نظران، ارتباطات و فرهنگ را غیر قابل تفکیک می‏دانند (اسمیت[11]، 1966).

ارتباطات مؤثر پاسخهایی را می‏طلبد که نشانگر درک و علاقه و توجه به کارکنان و همچنین مسائل و نیازهای آنان باشد (هرسی و بلانچارد، 1988 : 308).

با توجه به این مطلب که توجه به پیروان و نیازهای آنان عامل اساسی در برقراری ارتباط مؤثر و افزایش قدرت صلاحیت رهبر می‏باشد، در تحقیق بر این عامل به عنوان عامل افزایش‌دهنده قدرت صلاحیت تمرکز شده است.

بنابراین لازم است در ابتد تقسیمی معین از نیازها و تعاریف آنها، برای انجام تحقیق بر اساس آن ارائه شود.

انواع نیازها

برای طبقه‏بندی نیازها راههای مختلفی هست. یک راه آسان تقسیم نیازها بدین‏گونه است که آنها را به دو دسته تقسیم می‏نمایند.

1ـ نیازهای اساسی و زیستی (نیازهای اولیه)

2ـ نیازهای اجتماعی و روانی (نیازهای ثانویه).

نیازهای اولیه (زیستی)

این نیازها شامل غذا، آب، میل جنسی، خواب، هوا و درجه حرارت مناسب و... می‏شود. این نیازها از فیزیولوژی اساسی حیات نشأت گرفته و برای حفظ بقا موجودات زنده مهم می‏باشند. بنابراین برای همه مردم جنبه همگانی دارند ولی شدت و ضعف آنها در افراد متفاوت است.

نیازهای ثانویه

نیازهای ثانویه از نیازهای اولیه مکتوم‏ترند زیرا بیش از آنکه نیازهای جسمی را نشان دهند؛ بیانگر نیازهای روحی و فکری ما هستند. رقابت، احترام به خود، وظیفه‏شناسی، بخشندگی، احساس تعلق و تبادل محبت نمونه‏های نیاز روحی یا ثانوی هستند... گرچه، نیازهای آدمی به نیازهای اولیه و ثانوی تقسیم می‏شوند، نیازهای آدمی در واقع جدایی‏ناپذیرند. حالت و وضع فیزیکی بدن بر روح، اثر می‏گذارد و حالت روحی هم می‏تواند بر وضع فیزیکی بدن اثر گذارد (رضائیان ب، 1372: 41ـ39).

پس از تقسیم بندی نیازها با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل محتوی بیانات امام خمینی(ره) به بررسی میزان تأکید ایشان بر این نیازها پرداخته شده است. در نتیجه فرضیه تحقیق مبنی بر توجه ایشان به هردو نوع نیاز و تأکید بیشتر بر نیازهای معنوی به اثبات رسیده است.

بررسی توجه به نیازهای بسیجیان در کلام حضرت امام(ره) با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا

با در نظر گرفتن تعریف عملیاتی این دو نیاز به مطالعه کلیه بیانات شفاهی و کتبی حضرت امام(ره) که در صحیفة نور گردآوری شده پرداخته شد. با توجه به قلمرو زمانی تحقیق (مرتبط با بسیج مستضعفین)، جلدهای 10 الی 22 صحیفة نور مورد مطالعه قرار گرفتند و مضامین اصلی استخراج گردیدند. مجموعه مضامین تعداد 148 مضمون می‏باشند که تعداد 11 عدد از آنها حاکی از نیازهای اولیه (اساسی حیاتی) برای بسیجیان است و 137 عدد آن در رابطه با نیازهای ثانویه (روحی، فکری) بسیجیان می‏باشد. بیانات حضرت امام در رابطه با نیازهای اولیه را می‏توان در شاخص برطرف کردن احتیاجات زیستی بسیجیان که به حفظ حیات و نیازهای فیزیولوژیکی مربوط است قرار داد و توجه به نیازهای ثانویه را می‏توان در سه شاخص عمده قرار داد:

1ـ توجه و ابراز علاقه و محبت نسبت به بسیجیان

2ـ تکریم بسیجیان

3ـ تعلیم و تربیت بسیجیان

جدول شماره 1: مقوله‏های توجه به نیازهای بسیجیان و شاخص‏های آنها

* ـ مضامین اصلی، مفاهیم مرتبط به مقوله‏ها «مفاهیم اصلی فرضیات» می‏باشند.

جدول شماره 2: شاخص‏های مقوله نیازهای ثانویه و فراوانی نسبی آنها در مقوله نیازهای ثانویه

با توجه به میزان تکرار در محورهای مربوط به نیازهای ثانویه که میزان 57/ 92./^. فراوانی نسبی را تشکیل می‏دهند به قوت می‏توان گفت که حضرت امام خمینی(ره) محور و تکیه اصلی بیاناتشان در رابطه با نیازهای ثانویه بسیج و بسیحیان است ولی در عین حال از نیازهای اولیه نیز غفلت ننموده‏اند لکن به واسطة آنکه ماهیت حرکت بسیج را حرکتی معنوی می‏دانسته‏اند محور کلام ایشان نیز بر حول مسائل روحی و فکری بسیجیان قرار داشته است.

همان گونه که مشاهده می‏شود هر یک از محورهای اصلی بیانات حضرت امام(ره) که در تحقیق حاضر تحت عناوین عام نیازهای اولیه و ثانویه جمع‏بندی شده است از نظر صاحب‌نظران مدیریت در زمره عوامل مؤثر بر افزایش قدرت صلاحیت رهبر نیز قرار دارند. با مراجعه به فصل ادبیات تحقیق درمی‏یابیم که رفع نیازها و مشکلات، ابراز محبت و علاقه، تکریم و احترام و... از زمره عوامل مؤثر بر افزایش قدرت صلاحیت می‏باشند. در این قسمت به بیان مستند مضامین کلام حضرت امام(ره) پرداخته می‏شود تا محورهای تفکر حضرت امام(ره) در این باب به صورتی روشن‌تر بیان گردد.

در این بخش برای هر محور چند نمونه از بیانات حضرت امام(ره) به طور مستقیم آورده می‏شود.

جدول شماره 3: محورهای شاخص توجه به برطرف‏کردن احتیاجات زیستی بسیجیان

در این قسمت نیازهای اولیه حضرت امام خمینی(ره) به نیازهای اساسی، حیاتی بسیجیان توجه نموده‏اند و این توجه و علاقه را تحت عناوینی مانند: دعاهایی برای سلامتی بسیجیان و آزادی اسرای آنان، کسب آمادگی رزمی و رفع کمبودهای مادی زندگی بسیجیان می‏توان مشاهده نمود.

دعاهایی برای سلامتی بسیجیان و آزادی اسرای آنان و بازگشت مفقودین

برای مثال حضرت امام خمینی(ره) در جمع داوطلبین اعزام به جبهه و معلولان چنین می‏فرمایند:

«و کشوری که تمام قشرهایش این طور مهیای برای فداکاری هستند این کشور پیروز است. و خداوند به شما سلامت و اجر عنایت کند و به ما هم بیداری بدهد که دنبال شما بیاییم.(امام خمینی، 1370 ، ج 13 : 224)

و در پیام سالگرد بسیج مستضعفین چنین می‏‏فرماید: «خداوند شهدای عزیز و گمنام بسیج را به نعمت همجواری اهل بیت (علیهم‏السلام) مغتنم و جانبازان عزیز را شفا و اسرا و مفقودین عزیز را سالماً به اوطانشان باز‏گرداند.(امام خمینی، 1370 ،ج 16 : 176)

حضرت امام خمینی(ره) در رفع کمبودهای بسیجیان خصوصاً بسیجیان عشایری که در شرایط دشوار زندگی همواره در راه دفاع از اسلام و میهن اسلامی پیشگام بوده‏اند چنین می‏فرمایند:

«در خاتمه از مسئولان محترم مملکتی نیز می‏خواهم که در کنار مسئولیتهای سنگین دیگری که دارند، هرچه بیشتر و سریع‌تر در رفع مشکلات و کمبودهای شما بکوشند و ان‏شاءا... با پایان گرفتن جنگ و بازسازی مناطق جنگی رسیدگی به وضع شما عزیزان و رفع نابسامانی‏های شما را در اولویت قرار دهند. (امام خمینی، 1370 ،ج 12 : 46)

جدول شماره 4: محورهای شاخص تکریم بسیجیان

تأکید مطلق حضرت امام(ره) در رابطه با بسیج بر نیازهای ثانویه، روحی و فکری آنان است و چنان که مشاهده می‏گردد 57/92./^.  از بیانات ایشان در زمینه‏ نیازها به این بخش تعلق می‏گیرد و این نیست جز آنکه حضرت امام خمینی(ره) رمز پیروزی و موفقیت را در بعد معنوی بسیجیان می‏دانسته‏اند.

در زمینه نیازهای ثانویه سه شاخص عمده در کلام حضرت امام خمینی(ره) خطاب به بسیجیان مشاهده می‏گردد که هر یک از این سه شاخص با ذکر محورهای کلام ایشان بررسی می‏شود.

شاخص تکریم بسیجیان با فراوانی نسبی25/45./^. در قسمت نیازهای ثانویه و 90/41./^. در کل نیازها بیشترین فراوانی را داراست و بیانگر تأکید فوق‏العاده حضرت امام خمینی(ره) بر این بخش از نیازهای روحی، فکری بسیجیان می‏باشند حضرت امام(ره) با عالی‌ترین مضامین و زیباترین بیانات از بسیج و بسیجیان یاد می‏کند و چنان به بسیجیان شخصیت می‏دهد و برای آنان ارزش قائل است که گویی مقامی بالاتر از مقام بسیجی بودن نیست.

این شاخص از دو محور اصلی ارزش قائل شدن برای بسیج مستضعفین و شخصیت دادن به بسیجیان تشکیل می‏گردد:

ارزش قائل شدن برای بسیج مستضعفین تحت دو عنوان نسبت ویژگی‌های برجسته به بسیج و بیان نقش‏های مهم و ضروری آن جمع بندی می‏شود. حضرت امام خمینی(ره) از بسیج مستضعفین به عنوان، لطف خدا، الگو و اسوه برای سایرین، نهاد مقدس و مردمی و... یاد می‏کند و به بیان نقش‏های مهم و ضروری بسیج در محافظت از انقلاب و اسلام و مبارزه با جهانخواران، مستکبرین و متحجرین، حفظ امنیت داخلی و امنیت مرزها، تعلیم و تربیت جوانان و ... می‏پردازند.

«تشکیل بسیج در نظام جمهوری اسلامی ایران یقیناً از برکات و الطاف جلیه خداوند تعالی بود که بر ملت عزیز و انقلاب اسلامی ایران ارزانی شد. در حوادث گوناگون پس از پیروزی انقلاب خصوصاً جنگ، بودند، نهادها و گروه‌های فراوانی که با ایثار و خلوص و فداکاری و شهادت‏طلبی، کشور انقلاب را بیمه کردند. ولی حقیقتاً اگر بخواهیم مصداق کاملی از ایثار و خلوص و فداکاری و عشق به ذات مقدس حق و اسلام ارائه دهیم، چه کسی سزاوارتر از بسیج و بسیجیان خواهند بود؟ بسیج شجره طیبه و درخت تناور پر ثمری است که شکوفه‏های آن بوی بهار وصل و طراوت یقین حدیث عشق می‏دهد. بسیج مدرسه عشق و مکتب شاهدان شهیدان گمنامی است که پیروانش بر گلدسته‏های رفیع آن اذان شهادت و رشادت سرداده‏اند. بسیج میقات پابرهنگان و معراج اندیشه پاک اسلامی است که تربیت‏یافتگان آن، نام و نشانی از بی‏نشان گرفته‏اند. بسیج لشکر مخلص خداست که دفتر تشکیل آن را همه مجاهدان از اولین تا آخرین امضاء نموده‏اند. (امام خمینی، 1370، ج 21 : 52)

و در جای دیگر چنین می‏فرمایند:

«خداوند... هر روز بر عظمت و شوکت این نهاد مقدس و مردمی، پیروان اسلام عزیز و حضرت بقیه‏ا...‏الاعظم ـ ارواحنا لمقدمه‏الفداء ـ بیفزاید.»(امام خمینی، 1370 ، ج 19 : 140)

جدول شماره 5: محورهای شاخص تعلیم و تربیت بسیجیان

شاخص دومی که پس از شاخص تکریم بسیجیان دارای بیشترین فراوانی در توجه حضرت امام خمینی(ره) به نیازهای ثانویه بسیجیان است شاخص تعلیم و تربیت می‏باشد.

شاخص تعلیم و تربیت 66/30./^. فراوانی نسبی نیازهای ثانویه و 37/28./^. فراوانی نسبی کل نیازها را در بر دارد و پس از شاخص تکریم بسیجیان بیشترین فراوانی را داراست. بیان مسائل اعتقادی، اخلاقی و توجه به رشد فکری و علمی سه محور اصلی این شاخص را تشکیل می‏دهند.

در بیان مسائل اعتقادی خطاب به بسیجیان حضرت امام خمینی(ره) بر ایمان و توکل به خداوند متعال، روز جزا و بهشت الهی تأکید فرمودند و بر این مطلب که ایمان است که منجر به این اعتقاد می‏گردد که ا فراد در هر حال، چه پیروزی و در جنگ و چه در رسیدن به شهادت، به پیروزی دست‏یافته‌اند تأکید دارند و در این دیدگاه شکست معنا ندارد. اعتقاد به تقدس دفاع از اسلام و میهن اسلامی در بیانات ایشان خطاب به بسیجیان بارها بیان گردیده است.

مسئله مهم دیگری که در بعد اعتقادی، حضرت امام(ره) به آن اشاره دارند وظیفه دعوت به اسلام و امر به معروف و نهی از منکر برای بسیجیان است که احیاکننده اسلام می‏باشند.

مثالهای محور اعتقادی

«آن روزی را ملاحظه کنند که یک وقت دشمن رو آورد به طرفشان، هم باید به تجهیزات مهیا بشود به قدری که بترساند دشمنها را و هم باید قوای افراد، قوای نظامی، قوای پارتیزانی باید مهیا بشود و هم قوه ایمان باید زیاد بشود. یک فردی که با قوه ایمان پیش می‏رود با افراد زیادی که همان قوه دارند لکن ایمان ندارند این مقابله می‏کند.»(امام خمینی، 1370 ، ج 12 : 45)

قدرت مقاومت و دفاع بسیجیان و سایرین بر اثر قدرت ایمان است و نه ملیت‏گرایی

«امروز هم شما حال ارتش را، حال پاسدارها را، حال بسیج را، حال اینها را می‏بینید که دو سال و بیشتر از دو سال است که مقاومت کرده‏اند و ایستاده‏اند این جوانها و این ملیت نیست که اینها را این جور کرده. اگر ملیت بود آنها هم داشتند این را. این آقایانی که خیال می‏کنند که از ملیت است این امور، اینها نمی‏فهمند.»(امام خمینی، 1370 ، ج 17 : 111)

جدول شماره 6: محورهای شاخص توجه و ابراز علاقه و محبت نسبت به بسیجیان

شاخص سوم در نیازهای ثانویه، توجه و ابراز علاقه و محبت نسبت به بسیجیان می‏باشد. فراوانی نسبی این شاخص در مقوله ‏نیازهای ثانویه 9./24./^. مضامین است و در کل مضامین 30/22./^. مضامین را تشکیل می‏دهد. این تعداد فراوانی بیانگر جایگاه ویژه و اهمیت این شاخص می‏باشد. چنان که در مرور ادبیات موضوع اشاره شد محبت و دوستی نقشی اساسی در ایجاد و افزایش قدرت صلاحیت ایفا می‏نماید و عاملی است که امکان رهبری اثر بخش را هر چه بیشتر امکان‏پذیر می‏سازد.

محورهای اصلی که در این شاخص مشاهده می‏گردد عبارتنداز: 1ـ کلمات محبت آمیز نسبت به بسیجیان مانند بوسه بر دست بسیجیان و 2ـ توجه به فعالیت‌ها و حالات بسیجیان از قبیل، دعاها و تقدیر و تشکرهای رهبر، خوشحالی و ناراحتی از مسائل حالات بسیجیان، توجه به آینده بسیجیان، می‏باشد.

حضرت امام(ره) می‏فرمایند: «من دست یکایک شما پیشگامان رهایی را می‏بوسم و می‏دانم که اگر مسئولین نظام اسلامی از شما غافل شوند، به آتش دوزخ الهی خواهند سوخت.»(امام خمینی، 1370 ، ج 21 : تاریخ 2/9/67)

در مجموع چنین به نظر می‏رسد اگر چه شاخص ابراز محبت و علاقه از فراوانی کمتری نسبت به سایر شاخصها (در مقوله‏ نیازهای ثانویه) برخوردار است اما اوج کلمات و تأکید بیانات این شاخص اهمیت آن را افزایش می‏دهد و این شاخص را هم‌تراز سایر شاخص‏ها قرار می‏دهد. حضرت امام خمینی(ره) به فعالیت‌ها و حالات بسیجیان توجه نموده‏اند و این توجه و تأثیرپذیری را تحت عناوینی مانند: دعا، تقدیر و تشکر و تبریک، خوشحالی و ناراحتی از مسائل بسیجیان، توجه به آینده بسیج و مکلف کردن مسئولین نظام به توجه به بسیجیان عنوان شده است.

نتیجه‌گیری

در نهایت به این نتیجه می‏رسیم که رهبری موفق بستگی به توانایی اعمال مهارتهای به دست‏آمده از طریق تجربه، مطالعه و مشاهده دارد که یکی از این مهارتها هدایت کوشش‌های دیگران در جهت مستقیم بدون استفاده سخت‏گیرانه از اختیار، اعتبار و قدرت مربوط به مقام می‏باشد.

به قوت می‏توان در رابطه میان حضرت امام(ره) و بسیجیان، عناصر ایجاد افزایش قدرت صلاحیت را مشاهده نمود. توجه به نیازهای اولیه وثانویه از مهم‌ترین این عوامل است که در تحقیق به آن پرداخته شده و نتایج به صورت کمی و کیفی تحلیل شده است. توجه به نیازهای ثانویه یعنی نیازهای فکری و روحی پیروان در مرتبه نخست قرار دارد ولی این امر مانع از توجه به نیازهای اولیه ایشان نمی‌گردد.

یادداشتها

1ـ Referent power با توجه به امکان اشتباه شدن معنای قدرت مرجعیت با مرجعیت دینی در تشیع، از واژه صلاحیت که نزدیکترین واژه برای ترجمه این واژه است استفاده شده است.

منابع فارسی

جوادزاده، فرحناز(1378). سیرة عملی امام خمینی در مدیریت. نشریه حضور، ش 29.

خمینی، روح ا... (1370). صحیفه نور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

رابینز، استیفن(1371). مبانی رفتار سازمانی. ترجمة قاسم کبیری، دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ دوم.

رضائیان، علی(1372. الف). فـرهنگ رفتـاری، شیوه‏ها و ارزش‌ها. کیهان فرهنگی، سال دهم، دی ماه،
ص 40ـ36.

رضائیان، علی(1372. ب). مدیریت رفتار سازمانی. انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، چاپ اول.

فرنچ ـ درک ـ ورد، هیثرث(1371). فرهنگ مدیریت. ترجمة محمد صائبی، مرکز آموزش مدیریت دولتی، چاپ اول.

لوکس، استیون(1370). قدرت فر انسانی یا شر شیطانی. ترجمة فرهنگ رجایی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انتشارات علمی و فرهنگی چاپ اول.

مطهری، مرتضی(1369). انسان در قرآن، صدرا، چاپ اول.

منابع انگلیسی

Certo, s. (1986). Principls of Modern Management. 4th. ed.

Etzioni, A. (1969). A Sociological Reder on Complex Organizations. Holt Rinehart and Wiston Inc. 2th. ed.

French, J.R. p. & Raven. B. (1959). The Bases of Social power. In D. cartwrigh studies in social power (Ann Arbor: university of michigan. I nstitute for social researsh).

Hersy. P. & Blanchard, K. (1988). Management of organizational behavier utilizing human Resources. prentice- Hall. International inc. 5th. ed.

Hollander, E.p. and offerman, l.R. (1990). Developing leaders for tomorrow power and leadership organizations. American psychology. February.

koontz, H. & weichrich, H. (1990) Essentials of Management. Mcgraw- Hill. 5 th. ed.

Luthans. F. (1985). Organizational Behavior. 4 the. N. Y. Mcgraw- Hill.